Wat is de klank-tekenkoppeling?
De elementaire leeshandeling is de basisstrategie die een leerling leert bij het lezen: het opsplitsen van een geschreven woord in letters (grafemen) en het koppelen van de bijbehorende klanken (fonemen) eraan (Expertisecentrum Nederlands, z.d.). Dit proces staat ook wel bekend als de klank-tekenkoppeling. Het betekent dat een leerling leert dat elk woord uit letters bestaat en dat elke letter een bepaalde klank vertegenwoordigt.
Een term die vaak in dit verband wordt gebruikt, is decoderen: het omzetten van geschreven tekst in klanken. Hoewel dit voor veel jonge (Nederlandse) kinderen vanzelfsprekend lijkt, kan het voor analfabeten, vooral aan het begin van hun leerproces, een behoorlijke uitdaging zijn. Dit geldt vooral voor jongeren en volwassenen die nooit eerder hebben leren lezen, zelfs niet in hun moedertaal. Voor analfabeten vereist het leren van de klank-tekenkoppeling vaak veel tijd en inspanning.
Werken aan de klank-tekenkoppeling.
Het primaire doel van de eerste fase van het leren lezen is om te komen tot het accuraat en foutloos lezen van klankzuivere woorden. Hierbij is snelheid minder belangrijk; de focus ligt op het correct koppelen van klanken aan letters (Landerl & Wimmer, 2008). Deze vaardigheid moet zo vaak geoefend worden totdat deze geautomatiseerd is. Dit betekent dat de leerling niet langer actief hoeft na te denken bij het (voor)lezen van een klank, omdat het proces dan vanzelf gaat.
In deze fase is herhaling essentieel om ervoor te zorgen dat de koppeling tussen grafemen en fonemen volledig is ingesleten en het lezen een vloeiend proces wordt. Het automatiseren van de elementaire leeshandeling (klank-tekenkoppeling) wordt bereikt door frequente, doelgerichte herhaling. Hierbij zijn drie methoden effectief:
- Directe koppeling tussen klank en grafeem: Combineer het leren van een nieuwe klank direct met het schrijven van het bijbehorende grafeem (letter). Dit versterkt de verbinding tussen klank en symbool.
- Vroegtijdige toepassing in tekstcontext: Introduceer zo snel mogelijk leesactiviteiten met zinnen en (korte) teksten en vermijd het langdurig blijven hangen in het lezen van afzonderlijke woorden. Dit bevordert het verwerken van klanken in context (Van Koeven & Smits, 2023).
- Herhaald lezen en variatie in leessituaties: Laat leerlingen de tekst meerdere keren per week lezen, in verschillende vormen: lees de tekst voor, lees deze samen (koorlezen), en laat leerlingen zelfstandig voorlezen. Geef directe feedback en laat de leerlingen niet te lang hangen bij een moeilijke klank (voorzeggen mag).
Werkbladen om de klank-tekenkoppeling te automatiseren.
Voor het leesonderwijs in de alfa-klas op mijn school ontwikkelde ik werkbladen die specifiek gericht zijn op het bevorderen van klank-tekenkoppeling. De werkboekjes bevatten een gevarieerd aanbod, van woordrijtjes en zinnen tot een eenvoudige tekst, om zo de hoeveelheid gelezen stof per les te optimaliseren. Dit helpt leerlingen stap voor stap de link te leggen tussen klanken en letters. Bovendien zijn er schrijfbladen toegevoegd om de leerlingen direct de juiste schrijfhandelingen aan de klanken te laten koppelen.
De leesteksten kunnen ook los gedownload worden, zodat ze perfect als herhalingsmateriaal gebruikt kunnen worden, voor extra oefening en verdieping.
Repetition is key!
Bronnenlijst
Expertisecentrum Nederlands. Elementaire leeshandeling. Geraadpleegd in november 2024, van https://www.lesintaal.nl/documents/doc_32730.htm
Landerl, K., & Wimmer, H. (2008). Development of word reading fluency and spelling in a consistent orthography: An 8-year follow-up. Journal of Educational Psychology, 100(1), 150-161.
Van Koeven, E., & Smits, A. (2023). Rijke taal (v)mbo: Taaldidaktiek voor het (voorbereidend) middelbaar beroepsonderwijs. Boom uitgevers Amsterdam.
Geef een reactie